दिवस क्र. १९ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

 १० एप्रिल २०२० 

काही बातम्या आपल्याला आनंद देतात की दुःख हे कळत नाही. हेच बघा. डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या संपत्तीचे कोरोनाच्या आर्थिक क्षेत्रातील परिणामामुळे एक-तृतीयांश अवमूल्यन झाले असून आज घडीला त्यांची संपत्ती ३.१ बिलीयन डॉलर्स ऐवजी २.१ बिलियन डॉलर झाली आहे. मार्च १ पासून मार्च १८ पर्यंत केवळ जेमतेम दोन आठवड्यात हा परिणाम झाला आहे.

कोरोना चे जगाच्या वेगवेगळ्या देशांवर वेगवेगळे परिणाम होत आहेत. चीनने कुत्र्यांचे वर्गीकरण ‘पशू’ ऐवजी ‘निष्ठावान पाळीव प्राणी’ असे केले आहे. फेब्रुवारीमध्ये चीनने कोणत्याही प्रकारच्या वन्यप्राण्यांच्या खाद्य म्हणून वापरावर बंदी घातली होती. चीनमधल्या मधल्या वुहान मधल्या जिवंत प्राणी बाजारातून करण्याची सुरुवात झाली असे सुरुवातीच्या रुग्णांवरून लक्षात आले होते. याबाबत चीनवर प्रचंड टीकाही झाली होती. चीनमध्ये वर्षाला एक कोटी कुत्री आणि ४० लाख मांजरांची कत्तल होते खाण्यासाठी. आता कुत्री वाचतील अशी आशा निर्माण झाली आहे

न्यूयॉर्कमधूनही धक्कादायक बातमी आली आहे. शहराच्या हार्ट बेटावर असणार्‍या दफनभूमीत मोठाले खड्डे खणण्यात आले असून त्याचा करुणा मुळे मृत झालेल्या रुग्णांसाठी सामूहिक दफनभूमी म्हणून वापर करण्यात येत आहे. ज्या मृत व्यक्तींच्या देहा वर कोणीच हक्क सांगत नाही अशा मृतदेहांचे इथे दफन होते. साधारणतः इथं आठवड्याला २५ मृतदेह यायचे आता कोरोना काळात ही संख्या दररोज २४ अशी आहे. हे मृतदेह अशा पद्धतीने शवपेटीत दफन केले जात आहेत की पुढेमागे नातेवाईकांना हवे असेल तर तो देह त्यांना हस्तांतरित करता येईल. कोरोनाकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टीकोन दुषित असण्याचे कारण एकदा हॉस्पिटलमध्ये गेलेल्या रुग्णाला भेटण्याची परवानगी कुणालाच नसते. आणि मृतदेह पूर्णपणे निर्जंतुक प्लास्टिकच्या पोत्यात टाकुन त्याची विल्हेवाट लावावी लागते. साताऱ्यात अशा एका कोरोना ग्रस्त मृत व्यक्तीच्या दहन संस्काराची व्हिडीओ क्लिप पाहिली. दहन करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांनाही प्रचंड काळजी घ्यावी लागते.

कोरोनाचे आकडे जाहीर करण्याच्या बाबतीत आपला व अमेरिकेचा दृष्टिकोन दोन समाजांमधला फरक स्पष्ट करतो. अमेरिकेत राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी कोरोना च्या प्रभावाने दोन-अडीच लाख लोक अमेरिकेत मरण्याची शक्यता आहे असे घोषित केले. ते हे ही सांगायला विसरले नाहीत की मृतांची संख्या या संख्येवर रोखणे याचा अर्थ अमेरिकेने (पर्यायाने मी) खूप चांगले काम केले आहे असा होतो. याउलट भारतात अजूनही ‘कोरोना चे सामूहिक संक्रमण अजून होत नाही’ असे सांगण्याकडे कल आहे. आपल्या रुग्णांची व मृतांची संख्या कमी आहे असे सांगताना किंवा ऐकताना आपल्याला चांगले वाटते त्यामुळे खरी संख्या आपण सांगत नाही असे अनेकांचे मत आहे. अमेरिकेची पारदर्शकता टोकाची आहे तर आपली अपारदर्शकता? काही असो आज ना उद्या खरे आकडे बाहेर येतीलच.

दिवस क्र. १८ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

९ एप्रिल २०२०

उद्योजक किरण शॉ मजुमदार यांचा भारतातल्या निवडक स्पष्टोक्त उद्योजकांपैकी सर्वात अग्रक्रम आहे. त्यांनी भारतातील कोरोना केसेस जितक्या जाहीर झाल्यात त्यापेक्षा चार पट असाव्यात असे वक्तव्य केले आहे. याशिवाय त्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाच्या ‘खाजगी कंपन्यांनी सुद्धा कोरोना चाचण्या मोफत कराव्यात आणि शासनाने त्याचे पैसे द्यावेत’ या निर्णयावर तो अयोग्य असल्याची टीका केली आहे.

न्युझीलँड ची ही घटना प्रशासन संकट काळात कसे चालवावे याचे उत्तम उदाहरण आहे. तिथल्या आरोग्य मंत्र्याची पदावनती केली आहे. डॉक्टर डेव्हिड कुर्क या आरोग्यमंत्र्यांनी स्वतः लॉकडाऊनच्या निर्बंधांचा भंग करून वीस किलोमीटर दूर असलेल्या समुद्रकिनाऱ्याला कुटुंबीयांसमवेत भेट दिली. त्यापूर्वी एकदा आपल्या बाईक वरून दोन किलोमीटर जाऊन त्यांनी नियमभंग केला होता. मात्र त्यांनी या प्रकाराबद्दल माफी मागितली व स्वतःला मूर्ख म्हणून संबोधले. पण प्रधानमंत्री आरर्डेन यांनी त्यांचा राजीनामा स्वीकारला नाही पण त्यांची पदावनती केली. त्यांच्याकडून मंत्रालय काढून घेतले. त्यांनी कोविदचे संकट टळल्यानंतर ‘आरोग्यमंत्र्यांना किंमत द्यावी लागेल’ असेही जाहीर केले.

कोविद ने सर्वत्र धुमाकूळ माजवला आहे हे मात्र खरे. जगभर १५ लाखांवर रुग्ण घोषित. भारतात ही संख्या सहा हजार पाचशेच्या आसपास आहे. शंभरपेक्षा अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आहे. सौदी अरेबियाच्या शाही कुटुंबातील 150 जणांना विलगीकरण आत ठेवण्यात आले आहे. दिल्लीत आणि नोएडात दहापेक्षा अधिक हॉटस्पॉट जाहीर करून त्या भागांची संपूर्ण नाकेबंदी करण्यात आली आहे. आमच्यापासून केवळ तीन किमीवर निजामुद्दीन हा हॉटस्पॉट आहे.

सध्या एप्रिल १४ नंतर कुलूप बंदीची मुदत वाढ होणार की नाही याबाबत चर्चा सुरू आहे. ओडिशाने ३० एप्रिल पर्यंत मुदत वाढ केली आहे. संक्रमणाचा विस्तार पाहता केंद्र सरकारही देशव्यापी मुदतवाढ जाहीर करण्याची शक्यता आहे. या दरम्यान ऑलिम्पिक सहीत अनेक आंतरराष्ट्रीय व आंतर्देशीय सामने रद्द करण्यात आले आहेत.

दरम्यान झूम द्वारे व्हिडीओ कॉन्फरन्सिंग करण्यावर जोर वाढला आहे. काल मी झूम वर विद्यार्थ्यांची संवाद साधला. शिवाय चांगुलपणाच्या थाळीवरही चर्चा केली.

दिवस क्र. १७ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

८ एप्रिल २०२०

बाळासाहेब माळी. वय साधारण ५५-६० वर्षे. गाव हेरवाड. तालुका शिरोळ जि.कोल्हापूर. नुकतेच त्यांनी लावलेली दीड एकर मधील सिमला मिरचीचे पीक हातात आले. पण हातात आले कुठे? कोरोना मुळे आलेल्या लॉकडाऊन मुळे त्यांचे हातात आलेले पीक गेले. काही महिन्यांपूर्वी महापूर. आता कोरोना. त्यांचा आक्रोश स्थानिक टी. व्ही. च्या स्क्रीन वरती मावत नव्हता. ‘उसाच्या पिकाला अठरा महिने लागतात म्हणून पिकात बदल केला. चारेक लाख खर्च केले. कष्ट घेतले. पीक उत्तम आले पण काय उपयोग. पीक काढायला माणसं नाहीत. बाजारात घेऊन जाता येत नाही. लोक येऊन घेऊन जाऊ शकत नाहीत. शासन खरेदी करत नाही. फुकट वाटू शकत नाही. ८-१० लाखाचे नुकसान झाले.’ शेवटी त्यांनी दीड एकराच्या संपूर्ण  पिकावर नांगर फिरवला व ते नष्ट केले. शेतकऱ्यांची शोकांतिका कोविद-१९च्या चर्चेत सगळ्यात शेवटी येते हे दुर्दैव आहे. उद्योगाच्या पुनर्वसनाएवढेच शेतीच्या भविष्याविषयी नियोजन केले नाही तर बाजारातील भाव कडाडल्याशिवाय राहणार नाहीत. आजही शेतीमाल थेट शेतातून ग्राहकांच्या घरी यावा यादृष्टीने प्रयत्न होताना दिसत नाही. लॉकडाऊनमध्ये जनता खाणं-पिणं थांबवत नसेल तर शेतकऱ्याला त्रास न होता त्याचं पीक, भाजीपाला, दूध यांची खरेदी सुलभ करण्याला प्राथमिकता द्यायला नको का?

या पार्श्वभूवर ब्राझीलच्या राष्ट्राध्यक्षांनी मोदींना लिहिलेल्या पत्रात रामायणाचा संदर्भ देत, ‘ज्याप्रमाणे रामाचा बंधू लक्ष्मण याचा प्राण वाचवण्यासाठी हनुमानाने हिमालयातून औषधी बुटी आणली, ख्रिस्ताने आजारी लोकांना बरे केले आणि अंधांना दृष्टी दिली त्याप्रमाणे भारत आणि ब्राझील एकत्र येतील, वैश्विक संकटावर मात करतील’. राष्ट्राध्यक्ष बॉलसो नारो यांनी भारताच्या औषधांचा पुरवठा चालू ठेवावा अशी विनंती पंतप्रधानांना केली. संकटाच्याकाळी मदत करण्याची क्षमता भारताकडे आहे ही फार चांगली गोष्ट आहे. 

दरम्यान अमिताभ बच्चनचा एक लघुपट व्हायरल झाला आहे. चित्रपटात अमिताभ आपला गॉगल शोधताहेत या धाग्यावर कथा बेतलेली आहे. प्रियांका चोप्रापासून रजनीकांत, रणवीर कपूर, आलिया भट, दक्षिणेकडचे अनेक नामवंत कलाकार आहेत. शेवटी गॉगल सापडतो. पण या लघुपटाचे वैशिष्ट्य म्हणजे एकाही कलाकाराने चित्रीकरणासाठी आपले घर सोडले नाही. कोविद-१९ च्या सावलीत घरात थांबूनही सर्जनशील व क्रियाशील राहता येते हाच संदेश या चित्रपटातून अप्रत्यक्षरित्या दाखवला गेला आहे. आपले घर म्हणजे सीमा न होता एक नवे क्षितिज होऊ शकते – निर्मितीचे अंगण!

दिवस क्र. १६ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

७ एप्रिल २०२०

‘लॉकडाऊन संपल्यानंतर लोक विभक्त होतील, घटस्फोटाचे अर्ज वाढतील आणि गरोदर महिलांची संख्या वाढेल’ असं एका इटालियन लेखिकेनं ‘तुमच्या भविष्यातून’ लिहिलेल्या पत्रात म्हंटलं आहे. तिच्या भविष्यावरच्या भाष्यात तिनं लॉकडाऊन नंतर जग एका नव्या वस्तुस्थितीला सामोरं जाणार आहे असं म्हंटलं आहे. मला मात्र वाटतं की, आर्थिक क्षेत्रातील काही अपरिहार्य परिणामांचा सामना सोडला तर जग पुन्हा आपल्या वळणावर जाईल. तितकंच महत्वाकांक्षी, तितकंच चंगळवादी, तितकंच गतिशील आणि स्वार्थी होणार आहे जितकं ते लॉकडाऊनच्या आधी होतं. 

आंतरराष्ट्रीय क्षेत्रात कोरोना उगम आणि प्रसारातील चीनच्या भूमिकेविषयी व जबाबदारीविषयीची चर्चा नकारात्मक दिशेने जाण्याची शक्यता ५०:५० टक्के आहे. सध्या जगाची चीनविषयक स्थिती ही ‘धरलं तर चावतंय सोडलं तर पळतंय’ अशी आहे. अमेरिकेच्या राष्ट्रध्यक्षांनी जागतिक आरोग्य संघटनेवर तीर सोडून पहिली खेळी केलेली आहे. त्यांच्या मते संघटनेने ‘चीनकेंद्रित भूमिका घेतली व अमेरिकेला चुकीचा सल्ला दिला. सुदैवाने अमेरिकेने तो सल्ला ऐकला नाही आणि चीनकडून येणारी विमानवाहतूक थांबवली. लॉकडाऊन नंतर या गोष्टींची पडताळणी केली जाईल.’ 

सध्याचं जग हे किती परावलंबी आहे त्याचं आणखी एक उदाहरण. राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी कोरोनावर उपाय मानलं गेलेलं हैड्रोक्सिक्लोरोक्वीन या औषधाची मागणीवजा धमकी या औषधाचा जगातील सगळ्यात मोठ्या उत्पादक असलेल्या भारताला केली. ‘जर अमेरिकेला हे औषध निर्यात करण्यास बंदी घातली तर अमेरिका कारवाई करेल.’ अशी ही धमकी. भारताने आपले काही दिवसांपूर्वी लादलेले निर्यात निर्बंध रद्द केले. अमेरिकेला हे औषध पाठवले जाईल. गम्मत म्हणजे या औषधासाठी लागणारी जी औषधी द्रव्ये असतात ती भारत चीनमधून आयात करतो. आहे ना परस्परावलंबन. आंतरराष्ट्रीय राजकारणात ‘कुणीही कायमचा शत्रू किंवा मित्र नसतो फक्त आपल्या देशाचे हितसंबंध महत्वाचे असतात.’ 

या पार्श्वभूमीवर राजस्थानमधील भिलवाडा या शहराने कोरोना संक्रमणाला थोपवण्यात मिळवलेल्या यशाचे सर्वत्र कौतुक होत आहे. इथल्या २७ रुग्णांपैकी २० बरे झाले आहेत. रुग्ण असल्याचे कळताच राजस्थान सरकारने १६००० आरोग्य कर्मचारी पाठवले. कठोर सोशल डिस्टंसिंग, मोठ्या प्रमाणात चाचण्या, शहराची पूर्ण नाकेबंदी व यंत्रणेतील यशस्वी समन्वय हे या यशाचे गमक दिसते.   

दिवस क्र. १५ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

६ एप्रिल २०२०

काल ‘दिया जलाओ’ कार्यक्रम पार पडला. त्यावर आज अनेक प्रकारची टिप्पणी सोशल मीडियात पाहायला मिळाली. पण सर्वात महत्वाची कमेंट कोरोना व्हायरस कडून आली. ‘दोस्तो समझमे नाही आ राहा है की मै व्हायरस हूँ या त्योहार’ सामान्य माणसाची विनोदबुद्धी सामान्य नसते हेच खरे.

अतुल गोतसुर्वे भारताचे उत्तर कोरियामधले राजदूत. कोरोना व्हायरस संबंधी मी त्याच्याशी चर्चा केली. त्याला मी काही प्रश्न विचारले. त्याने दिलेल्या माहितीचा हा सारांश. ‘किम जोंग हा हुशार माणूस आहे. १ फेब्रुवारीपासून त्याने सर्व विमान वाहतूक थांबवली. १३ जानेवारीपासून चीनला गेलेल्या सर्वांचे विलगीकरण केले. आणि प्रत्येकाला मास्क सक्तीचा केला. सर्व विदेशी पर्यटक व नागरिक याना डिप्लोमॅटिक कुंपणाच्या आतच थांबण्याची सक्ती केली. १ फेब्रुवारी ते २ मार्च पर्यंत दूतावासातील स्थानिक कर्मचाऱ्यांनाही दूतावासातच थांबवले. प्रत्येक दुकान आणि मॉलच्या प्रवेशावर सॅनिटायझरची व्यवस्था व सक्तीचा वापर.’ त्याच्या मते भारतात प्रत्येकाने घरी बनवलेला मास्क वापरावा व सध्याच्या परिस्थितीत मास्क व औषधे यांची निर्यात करावी. उत्तर कोरियात आत्तापर्यंत एकही कोरोना पीडित रुग्ण नाही.

सरकारची व राज्य प्रशासनाची कसोटी इथून पुढे लागणार आहे. पण खरा विचार करायचा तर ही कसोटी आपल्या आरोग्य व्यवस्थेची, प्रशासकीय गुणवत्तेची आणि सामाजिक एकजुटीची परीक्षा आहे. आपण ७० वर्षात लोकशाही बरोबरच अर्थव्यवस्था, शासकीय संस्था, निर्णय प्रक्रिया या कशा प्रकारे विकसित केल्या आहेत त्याची ही सत्वपरीक्षा आहे. कोरोना संकटात सर्वात खालचा बिंदू भारतात अजून आलेला नाही. शिवाय ही लढाई किती काळ टिकेल आणि एकंदरीतच देशावरच (नव्हे तर जगावरसुद्धा) याचा किती विपरीत परिणाम होईल याची या क्षणी कुणालाच कल्पना नाही. ना भारताला ना अमेरिकेला. एक देश आणि समाज म्हणून आपण केलेल्या कार्याची अग्निपरीक्षा यानंतरच होणार आहे.

केंद्रीय मंत्रिमंडळाने पंतप्रधान ,मंत्रीमंडळ व खासदारांच्या पगारात ३०% कपात आणि खासदार विकास निधी दोन वर्षे थांबवण्याचा निर्णय घेतला आहे. या निर्णयाचे राष्ट्रपती , उपराष्ट्रपती व राज्यपालानी स्वागत करत स्वतःचा पगारही स्वेच्छेने ३०% कमी घ्यायचे ठरवले आहे.भाजपच्या अध्यक्षांनी भाजप कार्यकर्त्यांना एकवेळ भोजन करावे असे आवाहन केले आहे. ‘गो कोरोना गो’ ची रामदास आठवलेंची दुसरी क्लिप व्हॉटस अप विद्यापीठात फिरते आहे. बघूया काय काय वाढून ठेवले आहे ते!



दिवस क्र. १४ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

५ एप्रिल २०२०

सध्या कोविदशी संबंधित सुविचारांची, संदेशांचे, सूचनांचे पीक आले आहे. एका व्हॉटस अप विचारवंताने ‘मंदिरं आणि मद्यगृहे दोन्ही बंद झाले आहेत. याचा अर्थ स्वर्ग व नरक दोघेही कोरोनाला घाबरतात.’ असं या विचित्र समयाचे वर्णन केले आहे.बालाजीच्या मंदिराला पहिल्यांदा टाळे लागलेले आहे. दुसरीकडं मद्यपी मंडळी आपल्या पेय हक्कासाठी आवाज उठवताहेत. केरळ सरकारने अशा मद्यप्रेमींसाठी ‘विशेष पास’ देण्याची प्रक्रिया सुरु केलेली आहे. गंमत म्हणजे केरळात आतापर्यंत कोरोनाच्या संक्रमणापेक्षा मद्याच्या अभावाने निराश होऊन आत्महत्या केलेल्या मद्यप्रेमींची संख्या अधिक म्हणजे सहा आहे.

न्यूयॉर्क स्थित माझे मित्र रवी बात्रा हे ही कोरोना बाधित झाले आहेत. त्यांच्याबरोबर पत्नी , मुलगा व कन्या यानाही कोरोनाने ग्रासले आहे.माझ्या मित्रांपैकी ते पहिले ज्यांना कोरोनाने ग्रासले आहे. त्यांनी न्यूयॉर्कस्थित चीनच्या संयुक्त राष्ट्रसंघातील राजदूतांना उद्देशून एक कडक ट्विट लिहिले. त्यावर राजदूतांनी खेद व्यक्त केला. एकंदरीतच या प्रकरणात चीनच्या भूमिकेबाबत जगभर असंतोष पसरला आहे. अमेरिकेत चीनविरुद्ध नुकसानभरपाईसाठी २० ट्रिलियन डॉलरची केस दाखल करण्यात आली आहे. आज एका व्हिडीओ क्लिप मध्ये एक ऑस्ट्रेलियन तिथल्या चिनी दूतावासासमोर चाबूक घेऊन त्याचे फटके (जमिनीवर )मारत चीनला शिव्या देताना पहिला. भारतामध्येही अतिउत्साही जनतेने चीनच्या मालाविरुद्ध बहिष्कार टाकण्यासाठी व्हाट्सऍप चळवळ सुरु केली आहे. असे बुडबुडे वारंवार येतात. दुसरीकडे बातमी आलीय की भारत चीनमधून व्हेंटिलेटर आयात कारणार. आहे ना गंमत आणि विरोधाभास?

रवी बात्रांच्या पाठोपाठ आज लोकपालच्या एका सदस्यांना कोरोनाची लागण झाल्याची खबर आहे. कोरोना आधी फक्त चीन पुरता असेल असे वाटत होते. कळायच्या आधी तो युरोपभर पसरला. मग अमेरिकेत. तो पर्यंत आमच्यापर्यंत येईल असं वाटलं नव्हतं. आता इथंही ओळखीच्या लोकांपैकी काहींना झाला आहे. आपल्या महाराष्ट्र्रात सर्वात जास्त रुग्ण आहेत. दिल्लीतही ५००च्या वर रुग्ण. जगभर १२ लाख.

आमच्या मुलीने सांगितले कि इ-पार्टी नावाचे ॲप आहे. त्यावर तुम्ही जिथे असाल तिथून पार्टीत सामील होऊ शकता. तंत्रज्ञानाचा असाही वापर दिल बहलाने के लिए.

नऊ वाजले. प्रधानमंत्र्यांचा ९ वा ९ मिनिटे ‘दिया जलाईये’चा जल्लोष दिल्लीत सुरु झालाय. फटाके उडताहेत. शंखनिनाद होतोय. सावधान! कोरोना विषाणू सावधान! ज्योतसे ज्योत जलाते चलो.


दिवस क्र. १३ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

४ एप्रिल २०२०

कोविद दैनंदिनी दिवस क्र. १३

कुलूपबंदी. याचा अर्थ ‘घाई नाही.’ सकाळी उठायची घाई नाही. आंघोळीची घाई नाही. नाष्ट्याची घाई नाही. पुस्तक वाचायची घाई नाही. कामाला जाण्याची घाई नाही. जेवणाची घाई नाही. झोपून उठण्याची घाई नाही. रात्री झोपण्याची घाई नाही. 

पंतप्रधानांनी ५ तारखेला रात्री ९ वा. ९ मिनिटे ‘दिवे लावण्या’चा जो सल्ला दिला आहे. त्या सल्ल्याने देशाला खरंच संपूर्ण देशाला चर्चेसाठी नवीन खाद्य मिळालं आहे. व्हॉट्सऍप पासून फेसबुक पर्यंतचे सगळे ओढे नाले नद्या मुख्यतः विरोधी सुराच्या पुराने भरभरून वाहताहेत. अनेकांना शटडाऊन मध्ये काय करावे हा प्रश्न होता तो दोन दिवसांसाठी सुटला. भक्तांनी ती वेळ कशी शास्त्रशुद्ध आहे इथपासून ‘कामदा एकादशी’चा (मी हे नाव पहिल्यांदा ऐकतोय) मुहूर्त त्यांनी कसा साधला आहे असा युक्तिवाद ज्योतिषशास्त्राचा ‘आधार’ घेऊन सांगितलाय. या उलट काही तथाकथित तज्ञांनी अशा प्रकारे एकदम वीजप्रवाह बंद झाला तर वीजव्यवस्थेवर ग्रीड कोसळण्यापासून ते विद्युतकेंद्रे कशी अडचणीत येतील इथपर्यंत अनेक आडाखे दिले आहेत. पण महत्वाचे म्हणजे अनेकांनी प्रधानमंत्र्यांनी स्थलांतरित मजूर, उद्योगधंद्यांवरील विपरीत परिणाम, पुरवठा साखळीत येणाऱ्या अडचणी व अर्थव्यवस्थेच्या सध्याच्या दुरावस्थेबद्दल अजिबात न बोलता कुठल्यातरी अशास्त्रीय व अनावश्यक विषयावर वेळ घालवल्याबद्दल दुःख खंत व संताप व्यक्त केला आहे. 

पण दोन सकारात्मक बातम्यांनी माझे मन वेधून घेतले. केरळमध्ये ९२ वर्षीय पती आणि ८४ वर्षाच्या पत्नी अशा जोडप्याने कोरोना संक्रमणावर मात केली आहे. दुसरी अजूनही उत्साहवर्धक बातमी म्हणजे सध्याच्या या शटडाऊनमुळे हवा अगदी स्फटिकासारखी स्वच्छ झाली आहे. याचा परिणाम म्हणून जालंदरहून २०० कि.मी. पेक्षा दूर असलेल्या हिमालयाची रांग शहरातून स्पष्ट दिसू लागली आहे.  

याहूनही अधिक ‘प्रेममय’ वार्ता डेन्मार्क व जर्मनी यांच्या सीमेवरून आली आहे. जर्मनी आणि डेन्मार्कची सरहद्द सध्या बंद आहे. इंगा राझमुसेन (८५ वर्षे) आणि तिचा मित्र कार्स्टन हॅन्सन (८८ वर्षे) या जोडप्याचे प्रेम दररोज सीमेवर बहरते. इंगा स्वीडनची आणि कार्स्टन जर्मनीचा. तिथे ते गप्पा मारतात, एकत्र (सीमेच्या आपल्या बाजूला बसून) जेवण करतात, फ्लास्कमधली कॉफी आणि जील कोम (Geele Kom) हे तिथले लोकप्रिय मद्य पीत ‘चिअर्स टू लव’ म्हणून प्याल्यांचा आवाज करतात. प्रेमाला कोणतेही बंधन, सरहद्द किंवा लॉकडाऊन अमान्य आहे हेच सिद्ध करतात. 

दिवस क्र. १२ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

३ एप्रिल २०२०

कोविदसारखी आपत्ती जेव्हा येते तेव्हा समाजातले सर्वोत्कृष्ट व समाजातले सगळ्यात निकृष्ट दोहोंचे दर्शन होते. आयुष्य बहुआयामी असते आणि सतत आपल्या सूक्ष्म आणि विशाल घटनांमधून स्वतःच्या तपशिलांचे दर्शन घडवते. 

एका बाजूला गरिबांना आणि भिकाऱ्यांना जेवण व अन्नधान्य देणारे पोलीस दिसले. दुसरीकडे जमावबंदी तोडणाऱ्यांना पोलीस ‘निर्दय’पणे चोपताना दिसले. तिसरीकडे इंदूरमध्ये व अन्यत्र पोलिसांना बदडून काढणारे लोक दिसले. एकीकडे स्वतःचा जीव धोक्यात घालून योग्य अशा संरक्षक कवचाशिवाय काम करणारे स्वास्थ्य कर्मचारी डॉक्टर व नर्सेस दिसले. दुसरीकडे डॉक्टरांना पळवून लावणारे लोकही दिसले. एकीकडे विदेशात फसलेल्या भारतीयांना खास विमाने पाठवून भारताने मायदेशी आणले हे चित्र तर दुसरीकडे विलगीकरणाचा सल्ला न जुमानता विमानतळावरून थेट घरी जाऊन दोन दिवसांनी तपासणीसाठी जाणारा आय एस अधिकाऱ्याचा कोलकात्यातील मुलगा. एकीकडे स्थलांतरित मजुरांना गावी पोहोचवण्यासाठी केलेली हजारो बसेसची उपलब्धता दुसरीकडे राज्यांच्या सीमेवर शेकडोच्या संख्येने रोखून ठेवले गेलेले मजूर. धारावीत जशी रोगाची लागण तशी नोएडातील उच्चवर्गीय वसाहतीतही. ब्रिटनच्या पंतप्रधानांपासून भारतातील गायिका कनिका कपूर पर्यंत या विषाणूचा प्रवास संपूर्ण जगाला अवाक करून टाकणारा आहे. 

तबलिगी मर्कज मुळे व्हाट्सऍप विद्यापीठात द्वेषपूर्ण पोस्टना ऊत आला आहे. याबाबत जिथे अंधश्रद्धा, अज्ञान, वैज्ञानिक शिक्षणाचा अभाव त्या ठिकाणी धर्म कोणताही असो अशा घटना घडतात. या पार्श्वभूमीवर मंदिरात दर्शनाला जाऊ पाहणाऱ्या कर्नाटकातील एका महिलेचा बंद दरवाजापलीकडच्या पुजाऱ्याबरोबरचा संवाद हा एका व्हिडिओत पाहिला तो लक्षणीय होता. ‘मुसलमान नमाज पढताहेत. मलाही देवाचे दर्शन घेऊ द्या’ असे ती विनवणी पूर्वक म्हणते तेव्हा तो पुजारी उत्तरतो, ‘राजा हाच ईश्वर असतो. शासनाने आदेश दिला. तोच राजा. मंदीर उघडणार नाही.’ ती स्त्री तिथून निघून जाते. अनुशासनाचा हा नमुना सर्वच संस्थांनी आणि व्यक्तींनी पाळणे आवश्यक आहे. हे युद्ध मानवनिर्मित आहे असे म्हणायला जागा आहे पण अंततः हे युद्ध मनुष्य विरुद्ध निसर्ग म्हणून परमेश्वर यांच्यामधले आहे. यातून आपण काही धडा घेणार आहोत का हा प्रश्न आहे. 

दिवस क्र. १२ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

३ एप्रिल २०२०

कोविदसारखी आपत्ती जेव्हा येते तेव्हा समाजातले सर्वोत्कृष्ट व समाजातले सगळ्यात निकृष्ट दोहोंचे दर्शन होते. आयुष्य बहुआयामी असते आणि सतत आपल्या सूक्ष्म आणि विशाल घटनांमधून स्वतःच्या तपशिलांचे दर्शन घडवते. 

एका बाजूला गरिबांना आणि भिकाऱ्यांना जेवण व अन्नधान्य देणारे पोलीस दिसले. दुसरीकडे जमावबंदी तोडणाऱ्यांना पोलीस ‘निर्दय’पणे चोपताना दिसले. तिसरीकडे इंदूरमध्ये व अन्यत्र पोलिसांना बदडून काढणारे लोक दिसले. एकीकडे स्वतःचा जीव धोक्यात घालून योग्य अशा संरक्षक कवचाशिवाय काम करणारे स्वास्थ्य कर्मचारी डॉक्टर व नर्सेस दिसले. दुसरीकडे डॉक्टरांना पळवून लावणारे लोकही दिसले. एकीकडे विदेशात फसलेल्या भारतीयांना खास विमाने पाठवून भारताने मायदेशी आणले हे चित्र तर दुसरीकडे विलगीकरणाचा सल्ला न जुमानता विमानतळावरून थेट घरी जाऊन दोन दिवसांनी तपासणीसाठी जाणारा आय एस अधिकाऱ्याचा कोलकात्यातील मुलगा. एकीकडे स्थलांतरित मजुरांना गावी पोहोचवण्यासाठी केलेली हजारो बसेसची उपलब्धता दुसरीकडे राज्यांच्या सीमेवर शेकडोच्या संख्येने रोखून ठेवले गेलेले मजूर. धारावीत जशी रोगाची लागण तशी नोएडातील उच्चवर्गीय वसाहतीतही. ब्रिटनच्या पंतप्रधानांपासून भारतातील गायिका कनिका कपूर पर्यंत या विषाणूचा प्रवास संपूर्ण जगाला अवाक करून टाकणारा आहे. 

तबलिगी मर्कज मुळे व्हाट्सऍप विद्यापीठात द्वेषपूर्ण पोस्टना ऊत आला आहे. याबाबत जिथे अंधश्रद्धा, अज्ञान, वैज्ञानिक शिक्षणाचा अभाव त्या ठिकाणी धर्म कोणताही असो अशा घटना घडतात. या पार्श्वभूमीवर मंदिरात दर्शनाला जाऊ पाहणाऱ्या कर्नाटकातील एका महिलेचा बंद दरवाजापलीकडच्या पुजाऱ्याबरोबरचा संवाद हा एका व्हिडिओत पाहिला तो लक्षणीय होता. ‘मुसलमान नमाज पढताहेत. मलाही देवाचे दर्शन घेऊ द्या’ असे ती विनवणी पूर्वक म्हणते तेव्हा तो पुजारी उत्तरतो, ‘राजा हाच ईश्वर असतो. शासनाने आदेश दिला. तोच राजा. मंदीर उघडणार नाही.’ ती स्त्री तिथून निघून जाते. अनुशासनाचा हा नमुना सर्वच संस्थांनी आणि व्यक्तींनी पाळणे आवश्यक आहे. हे युद्ध मानवनिर्मित आहे असे म्हणायला जागा आहे पण अंततः हे युद्ध मनुष्य विरुद्ध निसर्ग म्हणून परमेश्वर यांच्यामधले आहे. यातून आपण काही धडा घेणार आहोत का हा प्रश्न आहे.   

दिवस क्र. ११ दैनंदिनी श्री ज्ञानेश्वर मुळे

 2 एप्रिल २०२०

पत्नी साधना आणि कन्या पूजा यांच्याबरोबर मला इतका काळ एकत्र राहण्याची संधी पहिल्यांदाच मिळते आहे. सकाळी नाष्टा, दुपारचे जेवण, संध्याकाळचा चहा आणि रात्रीचे जेवण यांच्याबरोबरच त्यांच्या आधीचा नंतरचा सगळं वेळ आम्ही एकत्र घालवतो. हे पारिवारिक संमेलन आणि सहवाससुख ही कोरोनाची सर्वात सुंदर देणगी आहे. 

अर्थातच चारी बाजूनी भिडणाऱ्या कोरोना संदर्भातील घटना निरर्थकपणे मनाला भिडतात. २००० च्या वर रुग्ण, सामूहिक संक्रमणाची भीती. ६० च्या वर मृत्यू, अनेक डॉक्टरांना लागण, तबलिगी मर्कजमधून देशभर वितरित झालेल्या भाविकांच्या मार्फत होणारा संभाव्य विषाणू प्रसार सगळेच अस्वस्थ करणारे आहे. 

घाणात अडकलेल्या मित्राच्या वतीने केलेल्या निवेदनावर मी सुद्धा स्वाक्षरी केली. पती घाणात अडकलेला, पत्नी व मुलांना मुंबईत कोरोना, एक मुलगी अपंग घरी आहे. तिला पाहणारं कुणी नाही. अशा प्रकारच्या गुंतागुंतीची अनेक उदाहरणे. 

इतरांप्रमाणे मलाही कोरोनाच्या चक्रव्युहातून बाहेर पडावेसे वाटते. पण मला कोरोनापूर्वीचे जग मान्य नाही. मुख्य म्हणजे निसर्ग आणि पर्यावरण यांच्याशी सामंजस्य असलेलं आर्थिक, सामाजिक, प्रगतीचं एक नवीन मॉडेल उभारणं आवश्यक आहे. नैसर्गिक साधनांचं अनियंत्रित शोषण, ५ टक्के लोकांच्या हाती केन्द्रित झालेली आर्थिक सत्ता, फक्त राष्ट्रीय विकास दर (जिडीपी) आणि दर डोई उत्पन्नात झालेली वाढ यांच्या पायावर उभारलेली आमच्या प्रगतीची इमारत आतून पूर्ण पोखरलेली आहे. एका बाजूला प्राण्याच्या, माशांच्या, पक्ष्यांच्या, वनस्पतींच्या प्रजाती नष्ट होत आहेत दुसरीकडे आर्थिक सामाजिक व शैक्षणिक विषमता आ वासून आमच्याकडे पाहतेय. कोरोनाच्या पश्चात एक नवीन सुरुवात करण्याची संधी संपूर्ण जगाला मिळतेय. कुणी सांगावं कोरोनाच्या प्रादुर्भावामागे निसर्गाचा हाच संदेश असेल. आजकाल माझ्या घरासमोरच्या लोदी गार्डन मधून दिवस रात्र बदकांचा आवाज येतोय, त्यांचा सामूहिक आवाज विहिरीतून पाणी काढताना मोटेचा आवाज व्हायचा तसा आहे. किती वर्षानंतर मोटेची आठवण आली.